ถ้อยคำและสำนวนที่ความหมายเคลื่อนที่

อาจารย์ภาษาไทยและเพื่อน ยามภาษา ของ สุดสงวน บางคนให้ข้อสังเกตว่า ปัจจุบันคนที่ทำหน้าที่สื่อมวลชนยุคนี้หลายคน นำคำเก่ามาใช้ในความหมายใหม่หรือพูดอีกมุมหนึ่งว่าคำเดิมบางคำ สื่อนำไปใช้ในความหมายที่แปรไปบ้าง
         บางทีก็ไม่ได้เป็นลักษณะที่ว่าถึงกับเป็นภาษาวิบัติ เพียงแต่น่าจะตั้งข้อสังเกตไว้ให้นักศึกษาทางภาษาหรือเยาวชนรุ่นหลังได้ทราบสิ่งที่แปรไปนั้นไว้ ก็น่าจะเป็นประโยชน์แก่นักภาษาอีกทางหนึ่ง ดังจะเก็บมาให้ดูเท่าที่พอจะจดจำมาได้ เช่น
         โสด (หรือโสดสนิท) ดาราหรือนักแสดงและนักร้องในปัจจุบัน ที่มักมีเรื่องชู้สาวคาวโลกีย์ตามหน้าข่าวหรือหนังสือข่าวบันเทิงบ่อยๆ มักปฏิเสธว่า ตอนนี้ตนไม่ได้เป็น แฟน หรือคู่รักหรือคู่ควงกับคนที่หนังสือข่าวบันเทิงและหน้าข่าวบันเทิง-(เชิงน้ำเน่า)-จับคู่ให้เป็นประจำนั้นแล้ว ตอนท้ายเธอ (หรือเขา) มักจะยืนยันว่า สรุปว่าตอนนี้หนูโสดค่ะ โสดสนิทจริงๆ ซึ่งแปลว่าเธอไม่ได้เป็นแฟนหรือคู่รัก-คู่ควงกับคนที่เป็นข่าวนั้นแล้ว
         คำว่า โสด นี้ สมัยเก่าเรามักจะหมายถึง คนที่ยังไม่มีคู่ หรือ ยังไม่ได้แต่งงาน เท่านั้น พอสาวน้อยออกมาปฏิเสธเช่นนี้ คนที่หัวสมัยเก่าอย่างเพื่อน ยามภาษาŽ ของ สุดสงวนŽ ก็อดสงสัยไม่ได้ว่า เธอพูดเหมือนว่าเธออยู่กินกันมาก่อน แล้วมาแยกทางกันกระนั้นแหละ (จะหาว่าโบราณไปก็ได้ เพราะเคยได้ยินว่าบางคู่ก็ทดลองอยู่ด้วยกันก่อนแต่งงานอย่างวัฒนธรรมตะวันตก ก็มี)
         เรื่องอื้อฉาวคาวโลกีย์นี้ บางครั้งก็ไม่ใช่ความจงใจของเหล่าดารา-นักร้อง-นักแสดงเขาเลย หากแต่เป็นวิถีของหนังสือวงการบันเทิง หรือผู้สื่อข่าวบันเทิงบางคน-บางสำนัก จนบางครั้งนักแสดงที่มีความรู้ มีความคิดอย่าง ศรัณยู วงษ์กระจ่าง สินจัย-ฉัตรชัย...ต้องออกมาบ่นว่าทำไมไม่ทำข่าวหรือถามข่าวเรื่องที่มันสร้างสรรค์ที่มีมากมายในชีวิตการแสดงหรือการดำเนินชีวิตอย่างคนธรรมดาทั่วไปบ้าง ดีกว่ามาวุ่นวายถามหรือกระพือข่าวใต้สะดือหรือข่าวใต้เตียง เพราะดาราก็คือคนธรรมดา ที่ส่วนมากก็อยากมีชีวิตที่ดีอย่างชาวบ้านทั่วๆไป
         ตัวเป็นๆ จากความหมายดั้งเดิมที่เรามักพูดถึงสัตว์เช่น หมู หมา กา ไก่ กุ้ง หอย ปู ปลา งู ฯลฯ ที่ยังมีชีวิตอยู่ แต่ทุกวันนี้ ภาษาดาราหรือนักข่าว-นักโฆษณาจะบอกว่า ในงานนี้ ท่านจะได้พบ...(ชื่อดารา-นักร้องฯลฯ)ตัวเป็นๆของเขาเลยทีเดียว
         คำนี้คงจะมาจากการที่เทคโนโลยีสมัยใหม่ที่นักร้องมักส่งเสียงไปเฉยๆ หรือดาราก็มีแต่เงา (ภาพ ภาพยนตร์ฯลฯ)ไปแทน พอดาราหรือนักแสดงหรือนักร้องตัวจริงไปปรากฏตัว สมัยไม่นานมานี้จะใช้ว่า ตัวจริงเสียงจริง แล้วบัดนี้จึงกลายมาเป็น ตัวเป็นๆ ซึ่งฟังดูสำเนียงเยาะๆเหมือนตัวของสัตว์อะไรทำนองนั้น ไม่น่าภาคภูมิใจสำหรบผู้ที่จะไปปรากฏตัวจริงๆเอาเสียเลย
         ตกงาน คำว่า ตกงาน นี้ สมัยก่อนหมายถึงคนที่มีงานทำอยู่แล้ว ต่อมาหน่วยงานที่ตนทำอยู่หมดวาระหรือหมดโครงการ หรือหน่วยงานถูกยุบ หรือคนๆนั้นถูกให้ออกจากงานแล้วยังหางานใหม่ทำไม่ได้ เขาจึงใช้ว่า ตกงาน
         แต่ปัจจุบันนี้ เยาวชนยุคใหม่จำนวนไม่น้อยที่ใช้ในความหมายว่า ยังไม่ได้ทำงาน หรือ ยังไม่มีงานทำ (เพราะเพิ่งเรียนจบหรือจบมานานแล้วแต่ยังไม่มีงานทำ) ซึ่งเป็นความหมายที่ห่างไกลกันพอสมควร พอบอกใครที่เป็นผู้ใหญ่ว่า หนูกำลังตกงาน ผู้ใหญ่ก็มองหน้าว่า หนูไปทำอะไรให้เขาไล่ออกจากงานเข้าหรือ? ไปโน่น ถ้าเขาถามตรงๆก็ดี จะมีเวลาอธิบาย แต่ถ้าเป็นเจ้าหน้าที่ฝ่ายทรัพยากรบุคคลได้ยินเข้า ก็ชักสงสัยว่าเธอผู้นั้นคงมีพฤติกรรมอะไรที่ไม่น่ายินดีแน่ๆ ถึงต้องออกจากงาน
         จัดจ้าน คำนี้สมัยก่อนหมายถึงคนที่มีฝีปากกล้า เจ้า (คารี้สี) คารม ปากจัด ซึ่งเป็นภาพด้านที่ค่อนข้างเป็นลบ
         แต่ปัจจุบัน นักทำสื่อสมัยใหม่เอามาใช้ในความหมายที่ค่อนข้างยกย่องว่าคนนั้นฝีปากดีพูดได้เท่าทันคน กล้าพูดในเรื่องที่คนอื่นไม่กล้าพูดได้อย่างแคล่วคล่องว่องไว
         นอกจากนั้นยังเอาไปใช้เกี่ยวกับรสของอาหารที่ในสมัยก่อนใช้เพียงว่า รสจัด แต่คนทำสื่อยุคใหม่เอาไปเติม จ้าน เข้าไปด้วย กลายเป็น รสจัดจ้าน ไปเลย ซึ่งนักสังเกตการณ์ทางภาษา จึงออกรู้สึกว่าคนรุ่นใหม่ใช้ภาษาผิดความหมาย หรือไปสร้างความหมายใหม่มาใช้กับคำที่มีอยู่เดิมและมีความหมายเดิมที่เข้าใจกันดีอยู่แล้ว พลอยให้เด็กรุ่นใหม่ที่ไม่รู้ความหมายมาก่อน พลอยเข้าใจไขว้เขวไป นี่ก็เป็นอีกตัวอย่างหนึ่งของคำที่ความหมายเคลื่อนที่หรือแปรไป
         นอกจากคำที่ความหมายเคลื่อนที่เหล่านี้ (ที่ยังมีอีกมาก) ยังมีการสร้างคำใหม่สวมคำหรือสำนวนเดิม เช่น
         คนละเรื่องเดียวกัน สมัยก่อนแยกกัน คนละเรื่องก็คนละเรื่อง เรื่องเดียวกันก็เรื่องเดียวกัน ทุกวันนี้นำเอา ๒ สำนวนมารวมกัน ใช้ในความหมายเชิงประชดประชัน (หรือกระทบกระเทียบเปรียบเปรย) ว่าที่อ้างว่าคนละเรื่องนั้น ที่แท้ก็คือเรื่องเดียวกันนั่นเอง เป็นสำนวนที่นับว่าได้อารมณ์สะใจพอสมควร
         ถอยหลังลงคลอง จากความเป็นจริงในการคมนาคมทางน้ำในอดีตที่ใช้เรือเป็นพาหนะเดินทางที่สำคัญ เมื่ออกแม่น้ำหรือทางน้ำใหญ่อาจจะไม่สะดวกปลอดภัย ก็ต้องถอยเรือเข้าหลบภัย (จากพายุ �คลื่นเรือใหญ่ ฯลฯ) เข้าพักหลบภัยในคลองเสียก่อน กลายเป็นสำนวนที่บ่งถึงการคมนาคมทางบกในโลกยุคใหม่ที่ใช้รถบนถนนหนทางเป็นพาหนะสำคัญ เมื่อถอยรถไม่ดี รถก็จะตกคลองหรือคูข้างถนนเข้าได้
         จากสำนวนที่เตือนว่าก่อนจะทำอะไรอย่าผลีผลาม ให้ระมัดระวังให้รอบคอบเสียก่อน หากเห็นท่าไม่ดี ก็ถอยมาตั้งหลักก่อน จึงกลายเป็นสำนวนใหม่และความหมายใหม่ว่า จะทำอะไรควรจะเดินหน้า ถ้ามัวแต่ถอยหน้าถอยหลัง ไม่มีความมั่นใจ ดีไม่ดีอาจตกคลองตกคูเสียหายไปเลย
         สำนวน ถอยหลังเข้าคลอง จึง เปลี๊ยนไป๋ เป็น ถอยหลังลงคลอง ด้วยประการฉะนี้
         มือใหม่หัดขับ จากความหมายตรงที่หมายถึงคนขับ (ขับเรือ) มือใหม่ อาจจะไปชนโน่นชนนี่ เพราะยังขับไม่ชำนาญ เดี๋ยวนี้เอาไปปรับใช้กับคนที่ริเริ่มทำอะไรใหม่ แม้กระทั่งคณะรัฐมนตรีที่มา ขัดตาทัพ เพราะความจำเป็นอย่างชุดปัจจุบัน ยังถูกสื่อมวลชนเอาไปเปรียบเทียบเป็น มือใหม่หัดขับ (การบริหารราชการ) หรือเอาไปเปรียบเทียบ คณะมนตรีความมั่นคงแห่งชาติ (คมช.) ว่าเป็น มือใหม่หัดขับ เมื่อเทียบกับนักการเมืองมืออาชีพ (เขี้ยวลากงา)
         เหนือบ่ากว่าแรง ที่หมายความว่าเกินกำลัง เหลือกำลังที่จะทำได้ ซึ่งสำนวนเดิม คำและความหมายชัดเจนว่า เหลือบ่ากว่าแรง (ที่ตนจะแบกหรือหาบได้เพียงลำพัง อาจต้องขอแรงคนอื่นช่วย เช่น ในสุภาษิตอิศรญาณที่ว่า โบราณว่าถ้าเหลือกำลังลาก ให้ออกปากบอกแขกช่วยแบกหามŽ)
         คำที่บอกภาพและความหมายชัดเจนคือ เหลือบ่า กลับกลายเป็น เหนือบ่า ซึ่งบอกแต่ภาพ แต่ไม่บอกความหมายเท่าคำและความเดิม ด้วยความไม่สำเหนียกความจริงฉะนี้แล
         มีผู้อ่านคนหนึ่งถามว่า ทำไมนักเขียนบางคนนิยมใช้ รอมชอม แทนที่จะใช้ ออมชอม อย่างที่เราคุ้นเคย และเข้าใจความหมายได้ง่าย จะไม่ดีกว่าหรือ
        อาจารย์ภาษาไทยดีเด่นเพื่อนเก่าของ สุดสงวน ท่านให้คำตอบว่า ทั้งสองสำนวนมีมาแต่ก่อนเก่าแล้ว และใช้ได้ความหมายดีทั้งสองสำนวน เพียงแต่ว่า ออมชอม เราเข้าใจ นึกเห็นภาพชัดเจนได้ง่ายกว่า เพราะเป็นคำคุ้นเคยในชีวิตประจำวัน (ออม = ประหยัด เก็บหอมรอมริบ ออมชอม = ประนีประนอม อะลุ้มอล่วย)
         แต่ที่นักเขียนหรือสื่อมวลชนจำนวนหนึ่งมักนิยมใช้ว่า รอมชอม ซึ่งคนยุคใหม่ (แม้คนยุคเก่าที่ไม่สนใจเรื่องภาษา) ก็นึกหาความหมายจากคำว่า รอม แทบไม่ออกว่าแปลว่าอย่างไร อย่างนี้ไม่ถือว่าเปลี่ยนแปลงถ้อยคำหรือความหมาย
         แท้จริงนั้น รอม ก็เป็นคำเก่าหมายถึง โค้งเป็นวง (เช่น เขาควายรอม) หรือ รวมออม (เก็บหอมรอมริบ = เก็บสะสมไว้ทีละเล็กละน้อยรวมเข้าด้วยกัน) บางครั้งเรานึกว่าเป็นคำที่เพียงลากเข้ามาให้เกิดสัมผัส (เก็บหอมรอมริบ วัดวาอาราม)
         ยังมีตัวอย่างน่าสนใจอีกหลายคำ น่านำมาคิดสนุกๆ

บริษัท อักษรโสภณ จำกัด 58 สุขุมวิท 36 (นภาศัพท์) คลองตัน คลองเตย กรุงเทพฯ10110 โทร 0-2258-5861 Fax0-2258-9130

มีปัญหาในการใช้งานติดต่อ  Webmaster@aksornsobhon.co.th