การวัด เป็นพฤติกรรมที่คนเรากระทำกันตามความจำเป็นในการทำงาน ชนแต่ละชาติมีวิธีการวัดซึ่งอาจจะแตกต่างกันไป ตั้งแต่สมัยโบราณมา คนส่วนมากจะใช้ร่างกายของคนเราเป็นเกณฑ์และมาตราในการวัด บางทีอาจยืมวิธีการของชาติอื่นมาใช้ เช่น ปัจจุบันการวัดต่างๆมักจะหันเข้าหาระบบเมตริกซึ่งเป็นระบบการวัดของชาวฝรั่งเศส เนื่องจากระบบเมตริกเป็นระบบที่มีเกณฑ์ที่แน่นอน คำนวณง่าย และใช้ระบบเดียวกันทั้งในการชั่ง ตวง วัดความกว้าง ยาว และอื่นๆ ระบบการวัดของไทยแต่เดิมมาใช้ส่วนของร่างกายและข้าวของเครื่องใช้ที่มีอยู่ในสังคมไทยเป็นเกณฑ์ เช่น วัดความยาวด้วยนิ้วมือ ฝ่ามือ แขน และลำตัว วัดปริมาตรด้วย ทะนาน ถัง เกวียน เป็นต้น สิ่งที่ใช้วัดกลายเป็นมาตราในการวัดด้วย การวัดความยาวของไทยมีคำว่า องคุลี นิ้ว มือ คืบ ศอก ศอกกำ วา วายืน เส้น คำว่า องคุลี เป็นคำที่ยืมมาจากภาษาบาลีสันสกฤต แสดงว่าได้รับความคิดมาจากชนชาวอินเดีย แต่คำอื่นๆล้วนเป็นคำไทยทั้งสิ้น

องคุลี       

เป็นคำมาจากภาษาบาลีสันสกฤต แปลว่า นิ้ว แต่เมื่อนำมาใช้เป็นมาตราในการวัดระยะ ความยาว ๑ องคุลี คือความยาวของช่วงข้อหนึ่งของนิ้ว แต่จะใช้นิ้วใดผู้รู้ให้คำอธิบายไว้ไม่เหมือนกัน พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พุทธศักราช ๒๕๔๒ ให้นิยามว่า องคุลี คือ ข้อปลายของนิ้วกลางŽ แต่ขุนวิจิตรมาตราอธิบายไว้ในเรื่อง ตำนานการวัดความยาวว่า องคุลี คือ ระยะของข้อปลายของนิ้วชี้Ž นิ้วที่ใช้วัดเป็นคนละนิ้วกัน อาจจะเป็นด้วยมีความถนัดในการใช้นิ้วต่างกัน เช่น แต่ก่อนเมื่อยังไม่มีหม้อหุงข้าวไฟฟ้าอย่างปัจจุบัน การหุงข้าวแบบไม่เช็ดน้ำ คือหุงข้าวใส่น้ำน้อย เมื่อเดือดแล้วก็ราไฟอ่อนให้ข้าวระอุไปโดยไม่ต้องรินน้ำข้าวออกนั้น มีเกณฑ์ในการตวงน้ำว่า ให้ใส่น้ำจนท่วมข้าวและวัดระดับน้ำให้ท่วมขึ้นมา ๑ องคุลี ผู้ที่วัดอาจจะใช้นิ้วชี้บ้าง นิ้วกลางบ้าง แต่ไม่มีใครใช้นิ้วนางหรือนิ้วก้อย คำว่า องคุลีจึงมีความหมายว่า ระยะของข้อปลายนิ้วชี้ (หรือนิ้วกลาง)

นิ้ว         

เป็นมาตราวัดความยาวของไทยที่มีพิกัดว่า ๑๒ นิ้วเท่ากับ ๑ คืบ การใช้นิ้วเป็นเครื่องกำหนดวัดความยาวใช้ความกว้างของนิ้ว เมื่อคว่ำมือทั้งสองชิดกันนิ้วจะเรียงกัน ๑๐ นิ้ว ความยาวของนิ้วทั้ง ๑๐ นิ้ว ที่วางต่อกันนั้น สั้นกว่าระยะของคืบซึ่งเป็นระยะความยาวขั้นต่อไป ท่านจึงเติมอีก ๒ นิ้ว ก็ได้ความยาวเท่ากับคืบหนึ่งพอดี น่าสังเกตว่า ในมาตราวัดความยาวของอังกฤษ ก็มีอัตรา ๑๒ นิ้ว (inch) เท่ากับ ๑ ฟุต (foot)

ฝ่ามือ        

หรือ มือ เป็นมาตราวัดความยาวขั้นสูงขึ้นมาจากนิ้ว ระยะความกว้างของฝ่ามือหรือมือ คือ ระยะนิ้วชี้ถึงนิ้วก้อยผ่านกลางใจมือ ไม่ใช่ขนาดของมือทั้งมือซึ่งใหญ่กว่ามาก (พิจารณาจากความหมายนี้จะเห็นว่า คำว่า มือในภาษาไทยน่าจะไม่รวมหัวแม่มือซึ่งถือเป็นส่วนหัวไม่ใช่ตัวของมือ) ฝ่ามือ หรือ มือใช้ร่วมกับ ศอก เป็น ศอกฝ่ามือ เช่น ฐานพระพุทธรูปกว้าง ศอกฝ่ามือหนึ่ง หมายความว่า กว้าง ๑ ศอก กับอีก ๑ ฝ่ามือ

คืบ-เกรียก        

เป็นระยะการวัดด้วยส่วนของมือที่มีความสัมพันธ์ใกล้ชิดกัน ดังที่มีสำนวนว่า แค่คืบแค่เกรียก คืบ คือความยาวจากปลายนิ้วหัวแม่มือถึงปลายนิ้วก้อย เมื่อกางมือออกให้นิ้วทั้งห้า อยู่ห่างกันมากที่สุด เมื่อกางมือออกดังกล่าวจะเห็นว่านิ้วก้อยกับนิ้วหัวแม่มืออยู่ต่อเกือบเป็นเส้นตรงเส้นเดียวกัน ๑ คืบเท่ากับ ๑๒ นิ้ว และ ๒ คืบเท่ากับ ๑ ศอก ในมาตราวัดของไทย นอกจากจะวัดด้วยคืบแล้ว ยังมีคำว่า เกรียก ซึ่งหมายถึง ความยาวจากปลายนิ้วหัวแม่มือถึงปลายนิ้วชี้ เมื่อกางมือออกให้นิ้วทั้งห้า อยู่ห่างกันมากที่สุด เกรียก จึงสั้นกว่าคืบเล็กน้อย
ระยะจากปลายนิ้วหัวแม่มือถึงปลายนิ้วอื่นที่ใช้วัด ไทยใช้เพียง คืบ กับ เกรียก แต่ในภาษาบาลีมีการวัดถึงนิ้วอื่นๆด้วย ดังนี้ จากปลายนิ้วหัวแม่มือถึงปลายนิ้วชี้ เรียกว่า ปเทศ จากปลายนิ้วหัวแม่มือถึงปลายนิ้วกลาง เรียกว่า ศาล จากปลายนิ้วหัวแม่มือถึงปลายนิ้วนาง เรียกว่า โศกัณณ์ จากปลายนิ้วหัวแม่มือถึงปลายนิ้วก้อย เรียกว่า วิทัตถิ คืบ ตรงกับ วิทัตถิ ส่วน เกรียก ตรงกับ ปเทศ

ศอก       

มี ๒ ระยะ คือ ศอก กับ ศอกกำ ศอกกำมา หรือศอกตูม ศอก เป็นระยะความยาวจากปลายสุดของข้อพับแขนไปถึงปลายสุดของนิ้วกลางที่เหยียดถึงที่สุด ซึ่งเมื่อเทียบกับคืบหนึ่ง ศอกจะเท่ากับ ๒ คืบพอดี การวัดของบางอย่างด้วยศอกอาจจะยาวเกินไป หรือวัดด้วยศอกแล้วเหลือสุดท้ายไม่ถึงศอก ขาดไปเล็กน้อย จึงมีการกำหนดวัดด้วย ศอกกำ หรือศอกกำมา หรือศอกตูม คือระยะศอกที่กำมือไว้ ไม่เหยียดมือออกมา เช่น ห้องนี้กว้างห้าศอกกับหนึ่งศอกกำ การวัดศอกยังมีที่แตกต่างไปอีกส่วนหนึ่ง คือ ศอกหลวง และศอกฝ่ามือ ศอกหลวง มีคำอธิบายว่า ยาวกว่าศอกธรรมดา แต่ไม่มีกำหนดว่ายาวกว่าเท่าไร ส่วน ศอกฝ่ามือ คือ ระยะ ๑ ศอกกับอีก ๑ ฝ่ามือ.

เส้น        

เป็นระยะความยาวเท่ากับ ๒๐ วา เส้นเป็นระยะที่ยาวมากสำหรับใช้วัดที่นา วัดเรือนยาว และวัดระยะทาง ขุนวิจิตรมาตราได้กล่าวไว้ในเรื่องตำนานการวัดความยาว ว่า สิ่งที่ใช้วัดระยะที่ยาวมากกว่าที่จะใช้ร่างกายของคนเป็นเครื่องวัดได้ น่าจะเป็นต้นไม้ที่มีอยู่มากมายในบ้านเรา ต้นไม้ขนาดใหญ่เช่นนั้นนิยมนำมาขุดแต่งเป็นเรือแจวเช่น เรือมาด แต่การวัดด้วยต้นไม้คงทำไม่ได้ง่ายนัก จึงใช้เชือกที่ยาวเป็นเครื่องวัดแทน อาจจะเท่าต้นไม้หรือยาวเท่าที่ต้องการ และเรียกเชือกนั้นว่า เส้นกระแส คำว่า กระแส เป็นคำที่รับมาจากคำเขมร แขฺส แปลว่า เชือก เส้นกระแสก็คือเส้นเชือกหรือต่อมาเป็นเส้นหวายที่มีความคงทนมากกว่าเชือก และกำหนดให้ยาว ๒๐ วา ใช้เป็นเครื่องวัด คำว่า เส้น ใน เส้นเชือกเส้นหวายจึงกลายมาเป็นมาตราวัดความยาวด้วย