วิเคราะห์ หมายความว่า แยกออกเป็นส่วนๆเพื่อศึกษาให้ถ่องแท้ เช่น วิเคราะห์เรื่องราว วิเคราะห์ปัญหา วิเคราะห์ข่าว การแยกออกเป็นส่วนๆเพื่อศึกษาทำให้มองเห็นว่าสิ่งที่ศึกษานั้นมีลักษณะที่แท้จริงเป็นอย่างไร เกิดจากสาเหตุใด และจะดำเนินต่อไปในลักษณะใด จะเกิดผลอย่างใด การวิเคราะห์จึงมีความหมายรวมถึงการใคร่ครวญพิจารณาเรื่องใดเรื่องหนึ่งด้วยเหตุผลตามความเป็นจริง เช่น วิเคราะห์ภาวะเศรษฐกิจโลก วิเคราะห์เหตุการณ์บ้านเมือง วิเคราะห์สถานการณ์สงคราม การวิเคราะห์ทำให้เข้าใจที่ถ่องแท้ การจัดการศึกษาเล่าเรียนจึงมีความประสงค์ให้นักเรียนและนักศึกษามีความสามารถในการวิเคราะห์เพื่อให้เกิดปัญญาและความรู้ที่ลึกซึ้งต่อไป

วิจารณ์ เป็นคำมาจากภาษาบาลีว่า วิจารณ เป็นคำเดียวกับคำว่า พิจารณา แต่ในภาษาไทยใช้คำว่า วิจารณ์ กับ พิจารณา ในความหมายที่ต่างกัน วิจารณ์ หมายถึงการให้ข้อคิดเห็นเกี่ยวกับสิ่งใดสิ่งหนึ่งหรือเรื่องใดเรื่องหนึ่ง ว่า มีสาระเนื้อหาอย่างไร มีสิ่งใดถูกต้องน่าชม มีสิ่งใดควรปรับปรุงแก้ไข หรือมีสิ่งใดไม่ถูกต้องเพราะเหตุใด เช่น การวิจารณ์หนังสือ การวิจารณ์วรรณกรรม การวิจารณ์อาจเสนอข้อคิดเห็นที่มิใช่การติหรือชมก็ได้ เช่น การวิจารณ์ข่าว แต่โดยทั่วไปมักเข้าใจว่า วิจารณ์เป็นการติมากกว่าการชม เช่น สื่อมวลชนวิจารณ์งานประชุมของเราเสียจนไม่มีชิ้นดี หนังเรื่องนี้ถูกคนดูวิจารณ์เสียหมดท่าเลย หลายคนจึงมักไม่ชอบให้มีใครมาวิจารณ์งานของเขา

วิชา วรรณคดีวิจารณ์ หรือ วรรณกรรมวิจารณ์ เป็นวิชาที่ศึกษาแนวทางหรือวิธีการศึกษาวรรณคดีด้วยการพิจารณาความเหมาะสม คุณค่า ความสมเหตุสมผล ที่มา และอื่นๆ โดยอาจใช้ทฤษฎีต่างๆที่นักวรรณคดีสร้างขึ้น หรือนำความรู้จากสาขาวิชาอื่นมาใช้ เพื่อให้สามารถประเมินค่า สร้างความซาบซึ้งประทับใจ เห็นประโยชน์ จนอาจเกิดความรักความหวงแหนวรรณคดี หรือเกิดความปรารถนาที่จะสร้างสรรค์งานวรรณกรรมขึ้นใหม่ได้อีก

คำว่า พิจารณา ภาษาไทยใช้ในความหมายว่า ดูอย่างวิเคราะห์ ตรวจตรา เช่น เขากำลังพิจารณาว่าจะเข้าเรียนต่อที่ใดจึงจะเหมาะ พิจารณา แปลว่า ไตร่ตรอง คิดให้รอบคอบ ก็ได้ เช่น ถ้ามีคนมาชวนลงทุนคุณควรพิจารณาให้ถี่ถ้วนก่อนตัดสินใจร่วมทุนกับเขา พิจารณา แปลว่า สอบสวน ก็ได้ เช่น เรื่องที่เราไปขอให้ทางอำเภอช่วยสอบการประมูลของ อบต.บ้านเรานั้น นายอำเภอรับไว้พิจารณาแล้ว สรุป คำว่า พิจารณา ในภาษาไทยมีความหมายว่า ดูแล้ว วิเคราะห์ เพื่อตัดสินเพื่อการดำเนินการอย่างใดอย่างหนึ่งต่อไป การดูและวิเคราะห์นั้นอาจมีการหาข้อมูล หาความรู้อื่นมาประกอบได้ด้วย เช่น ในการพิจารณาคดีความ พิจารณาความถูกต้องในเรื่องที่มีผู้ร้องเรียน พิจารณาลงโทษผู้กระทำผิด

วิพากษ์ เป็นคำมาจากภาษาสันสกฤตว่า วิวากฺษ แปลว่า ตัดสิน ในภาษาไทยใช้ว่าพิพากษา หมายถึง พิจารณาคดีความตามหลักฐานที่ปรากฏแล้วตัดสินว่า ผู้ใดเป็นฝ่ายผิด ผู้ใดเป็นฝ่ายถูกตามข้อบัญญัติแห่งกฎหมาย ผู้พิพากษามีหน้าที่พิจารณาคดีซึ่งมีผู้ฟ้องร้องต่อศาล และให้ความยุติธรรมแก่คนทุกฝ่าย คำว่า วิพากษ์ เป็นคำที่นักวิจารณ์วรรณคดีนำมาใช้ในการพิจารณาให้ข้อคิดเกี่ยวกับวรรณคดี บทความ ความเห็นของบุคคลในเรื่องใดเรื่องหนึ่ง หรือเกี่ยวกับสิ่งที่เกิดขึ้นในสังคม เช่น มีการเสวนาวิพากษ์ภาษาของสื่อมวลชน หนังสือเรื่องวิพากษ์ภาษาไทยเป็นหนังสือรวมบทความที่แสดงความคิดเห็นเกี่ยวกับการใช้ภาษาไทยที่ผิดๆ

วิจัย เป็นคำที่มาจากภาษาบาลีว่า วิจย หมายถึง การสะสม การวบรวม. ในภาษาไทยใช้คำว่า วิจัย เป็นคำแปลของคำว่า research ในภาษาอังกฤษ หมายความถึง การศึกษาค้นคว้าหาความรู้หรือความจริงในเรื่องใดเรื่องหนึ่ง ด้วยวิธีการที่เป็นระบบ มีขอบเขตการวิจัยชัดเจนแน่นอน มีแนวทางการดำเนินงานซึ่งเป็นที่ยอมรับในแต่ละสาขาวิชา มีหลักฐานอ้างอิง มีทฤษฎีประกอบตรวจสอบได้ มีการวิเคราะห์ การตีความเป็นการอภิปรายผลซึ่งแสดงองค์ความรู้ใหม่ เป็นต้น นิสิตนักศึกษาโดยเฉพาะในระดับปริญญาโทและปริญญาเอกต้องทำงานวิจัย ศึกษาค้นคว้าหาความรู้ในเรื่องใดเรื่องหนึ่งอย่างลึกซึ้งเพื่อให้ได้ผลสรุป ข้อคิด องค์ความรู้ หรือวิธีการใหม่ แล้วเสนอเป็นเอกสารผลงานวิจัย เช่น งานที่เรียกว่า วิทยานิพนธ์ งานวิจัยทำให้นักวิจัยเป็นผู้ที่มีความสามารถที่จะศึกษาค้นคว้าด้วยตนเองต่อไปได้ในอนาคต

เป็นคำภาษาบาลี หมายความว่า ที่รู้แจ้ง ที่เห็นแจ้ง มีสติปัญญา เชี่ยวชาญ ชำนาญ ในภาษาไทย นำมาใช้ในความหมายความว่า การมองอย่างลึกซึ้ง การมองอย่างยิ่ง การพิจารณาอย่างดียิ่ง เป็นคำที่บัญญัติใช้ให้ตรงกับคำในภาษาอังกฤษว่า appreciation เช่น วรรณคดีวิจักขณ์ ก็คือ วิชา Literrary Appreciation หมายถึงการศึกษาวรรณคดีเรื่องใดเรื่องหนึ่งหรือหลายเรื่อง เพื่อความรู้ความเข้าใจและความซาบซึ้งชื่นชมวรรณคดีนั้น การศึกษาวรรณคดีมีหลักการและวิธีการหลายแบบ เช่น ศึกษาความไพเราะของภาษา ศึกษาลักษณะสังคมที่วรรณคดีสะท้อนให้เห็น ศึกษาความคิด ค่านิยม หรือขนบธรรมเนียมประเพณีที่ผู้แต่งเสนอ ศึกษาผลกระทบที่มีต่อความคิดและการกระทำของบุคคลในสังคม เป็นต้น วรรณคดีเป็นสมบัติวัฒนธรรมที่ทรงคุณค่าของชาติ เป็นเครื่องแสดงภูมิปัญญาของคนที่ผ่านกาลเวลามาเนิ่นนาน วรรณคดีและวรรณกรรมจึงเป็นสมบัติล้ำค่าของชาติที่สมควรรักษาไว้ตลอดไป และกวีผู้สร้างผลงานนั้นจึงเป็นผู้ที่สมควรได้รับการยกย่องเชิดชูอย่างยิ่ง