พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว

       เป็นคำที่คนไทยใช้เมื่อกล่าวถึงพระเจ้าแผ่นดินในรัชกาลปัจจุบัน ในวัฒนธรรมไทยแต่เดิมการเรียกชื่อผู้คนจะต้องมีคำนำหน้า ซึ่งเรียกว่า คำนำหน้านาม พระเจ้าแผ่นดินและพระราชวงศ์มีคำนำหน้าตามฐานันดรและตามความนิยมในแต่ละสมัย เช่น พ่อขุนรามคำแหง พระเจ้าอู่ทอง เจ้าฟ้ากุ้ง พระองค์เจ้าศิริโชค หม่อมเจ้าวัฒนมงคล ขุนนางข้าราชการจะใช้ยศหรือบรรดาศักดิ์ เช่น เจ้าคุณหาญพลกล้า พระจักรานุกิจ หลวงสินิทราช คนทั่วไปก็มีคำนำหน้าชื่อ เช่น นายเขียว นางแดง ส่วนเด็กๆมักจะเรียกว่า พ่อหรือแม่ เช่น พ่อเพิ่ม แม่พลอย ผู้ใหญ่อาจจะเรียกด้วยชื่อของผู้น้อยได้ แต่ผู้น้อยจะไม่เอ่ยชื่อผู้ใหญ่โดยไม่มีคำนำหน้าชื่อเด็ดขาด ถ้าผู้ใหญ่เป็นญาติ ก็ต้องใช้คำบอกลำดับญาตินำหน้าชื่อ เช่น พี่เล็ก อาต้อย ลุงสด ป้าเม้า และโดยทั่วไปก็อาจจะใช้แต่คำนำหน้าหรือคำบอกลำดับญาติโดยไม่ต้องเอ่ยชื่อ ในสมัยปัจจุบันมีการเอ่ยชื่อของบุคคลมากขึ้น แต่ก็ยังคงต้องมีคำนำหน้าชื่อ ซึ่งอาจเป็นคำนำหน้าชื่อเช่นที่ใช้มาแต่เดิม หรือเป็นคำทั่วไป เช่น นายสมชาย นางสมศรี นางสาวสมหวัง คุณสมส่วน เป็นคำบอกอาชีพ เช่น ครูวิภา อาจารย์วิรัช คุณหมอวิชัย ช่างวิบูลย์ เป็นคำบอกตำแหน่ง เช่น หัวหน้าสุธรรม อธิบดีสุภัทร ปลัดสุวิทย์ หรืออาจใช้คำยกย่องอื่นๆ เช่น ท่านนคร คุณนภา คุณหนูนริศ คุณนายนลินี
         เมื่อจะกล่าวถึงพระเจ้าแผ่นดินในรัชกาลปัจจุบัน ชาวไทยจะไม่เอ่ยถึงด้วยพระบรมนามาภิไธย แต่จะใช้คำนำหน้าพระนามเป็นคำกล่าวถึงนั้น และคำนำหน้าพระนามที่ใช้ในปัจจุบันคือ คำว่า พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว

พระเจ้าแผ่นดิน

        เป็นคำกล่าวถึงพระมหากษัตริย์อีกคำหนึ่ง มีความหมายว่า พระผู้เป็นเจ้าของของแผ่นดินทั้งประเทศ แต่โบราณมาถือว่า แผ่นดินทั้งประเทศเป็นของผู้ปกครองประเทศและมีการแบ่งพื้นดินพระราชทานแก่ขุนนางข้าราชบริพารเพื่อทำนา หรือเพาะปลูกพืชพันธุ์ธัญญาหารทำให้แผ่นดินนั้นเกิดประโยชน์ ขุนนางจึงมีนามากน้อยตามตำแหน่ง ซึ่งเป็นที่มาของคำว่า ศักดินา คนที่มียศมีศักดิ์สูงจะมีที่นามาก มีศักดินามาก เมื่อทำผิดก็จะต้องได้รับโทษหนักตามขนาดของศักดิ์แห่งตนนั้น คนที่มีศักดินาน้อยก็ได้รับโทษน้อยตามส่วน ผู้ปกครองประเทศเป็นเจ้าของแผ่นดินทั้งหมด จึงเรียกว่า พระเจ้าแผ่นดิน

พระมหากษัตริย์

        เป็นคำกล่าวถึงพระเจ้าแผ่นดินอีกคำหนึ่ง คำนี้ประกอบขึ้นด้วยคำว่า พระ มหา และกษัตริย์ คำว่า พระ เป็นคำยกย่อง มหา แปลว่า ใหญ่ ยิ่งใหญ่ คำว่า กษัตริย์ เป็นคำมาจากคำว่า กฺษตฺริย ในภาษาสันสกฤต เป็นชื่อคนวรรณะที่ ๒ ในสังคมฮินดู และมีความหมายว่า ผู้ปกครอง นักรบ ในภาษาไทย ใช้คำว่า กษัตริย์ หมายถึงผู้ปกครองสูงสุดในราชอาณาจักร ผู้ปกครองสูงสุดในประเทศ กษัตริย์ อาจใช้เรียกผู้ปกครองประเทศในลักษณะเดียวกันนี้ เช่น กษัตริย์แห่งประเทศเนปาล กษัตริย์ผู้ปกครองประเทศในยุโรป ปัจจุบัน ใช้คำว่า พระมหากษัตริย์ เป็นคำที่ใช้กล่าวถึง ผู้ปกครองสูงสุดของประเทศ เช่น กล่าวว่า ในสมัยอยุธยามีพระมหากษัตริย์ปกครอง ๓๔ พระองค์ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกทรงเป็นพระมหากษัตริย์พระองค์แรกในพระราชวงศ์จักรี การปกครองของไทยแต่เดิมเป็นระบอบสมบูรณาญาสิทธิราช มีพระมหากษัตริย์ผู้ทรงพระราชอำนาจเต็มที่ในการปกครอง และมีการสืบราชสันตติวงศ์ เมื่อพระมหากษัตริย์เสด็จสวรรคต พระราชโอรสจะเสด็จขึ้นครองราชสมบัติเป็นพระมหากษัตริย์ต่อมา เชื้อสายของพระมหากษัตริย์จึงเป็นผู้ที่อยู่ในวงศ์หรือตระกูลของกษัตริย์ด้วย คำว่า กษัตริย์ และพระมหากษัตริย์ ปัจจุบันใช้เมื่อกล่าวถึงพระเจ้าแผ่นดินโดยทั่วไป เช่น ประเทศที่มีกษัตริย์ปกครองในปัจจุบันมีไม่กี่ประเทศ ประเทศไทยมีการปกครองระบอบประชาธิปไตยโดยมีพระมหากษัตริย์ทรงเป็นประมุข
         คำในภาษาบาลี ซึ่งเป็นคำเดียวกับคำว่า กฺษตฺริย ในภาษาสันสกฤต คือ คำว่า ขตฺติย ซึ่งไทยนำมาใช้เป็นคำว่า ขัตติยะ เป็นคำใช้วรรณคดี และใช้สมาสกับคำว่า มานะ เป็นขัตติยมานะ พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน ให้คำแปลไว้ว่า การถือตัวว่าเป็นกษัตริย์หรือเชื้อสายกษัตริย์ หมายถึง การที่กษัตริย์หรือผู้ที่เป็นเชื้อสายกษัตริย์มีความตั้งพระทัยจริงแน่วแน่ มั่นคง ซึ่งคนธรรมดาทั่วไปอาจไม่มีคุณสมบัตินั้น เช่น ที่กล่าวในหนังสือ เตลงพ่ายว่า พระมหาอุปราชทรงหวาดหวั่นพระทัยที่จะยกกองทัพไปตีกรุงศรีอยุธยาแต่ด้วยขัตติยมานะก็ต้องเสด็จตามพระราชโองการของพระเจ้าแผ่นดิน‚

พระราชาธิบดี

         เป็นคำกล่าวถึงพระเจ้าแผ่นดินอีกคำหนึ่ง มักใช้เมื่อกล่าวถึงพระเจ้าแผ่นดินของประเทศอื่นๆ เช่น พระราชาธิบดีบรูไน พระราชาธิบดีแห่งสเปน หรือกล่าวอย่างยกย่องด้วยการเติมคำว่า สมเด็จ เป็น สมเด็จพระราชาธิบดี คำว่า สมเด็จพระราชาธิบดี ประกอบด้วยคำว่า สมเด็จ พระ ราชา และอธิบดี คำว่า สมเด็จ เป็นคำนำหน้าพระนามของพระเจ้าแผ่นดินเขมรมาแต่โบราณ คำว่า ราชา เป็นคำมาจากภาษาสันสกฤตว่า ราชนฺ หมายถึง ผู้ปกครองอาณาจักร คำนี้ปรากฏในภาษาไทยหลายรูป อาทิ ราชย์ หมายถึง ความเป็นพระราชา เช่น พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จขึ้นครองราชย์เมื่อปี พุทธศักราช ๒๔๘๙ ราชัน แปลว่า พระราชา ราชันย์ แปลว่า เชื้อกษัตริย์ ราชัย แปลว่า ความเป็นพระราชาทั้ง ๓ คำนี้ เป็นศัพท์ที่ใช้ในการแต่งคำประพันธ์ ส่วนคำว่า ราช แปลว่า ของพระราชาที่เกี่ยวกับพระราชา ใช้เป็นคำประกอบคำเพื่อแสดงว่า เป็นของพระราชาหรือเกี่ยวกับพระราชา เช่น ราชธานี ราชยาน ราชสกุล ราชสมบัติ หรือเติมคำว่า พระ นำหน้าด้วย เช่น พระราชวงศ์ พระราชกิจ พระราชวินิจฉัย พระราชดำริ พระราชวัง พระราชโอรส พระราชธิดา ฯลฯ คำว่า ราช ขยายศัพท์เป็น ราชาธิราช ด้วย