พาย เป็นคำนาม หมายถึง เครื่องพุ้ยน้ำให้เรือเคลื่อนไป พายเป็นเครื่องมือชิ้นเล็กๆสำหรับคนถือ และนั่งพายไปในเรือที่แล่นตามลำน้ำลำคลอง เรือที่ใช้พาย มีเรือบด เรือสำปั้น เรือยาว เรือแคนู เป็นต้น ตามชายฝั่งทะเลที่อาจใช้เรือเล็กๆ เช่น เรือยางได้ ก็อาจใช้พาย พายเดิมทำด้วยไม้ ปัจจุบันอาจมีพายที่ทำด้วยพลาสติก พายมีส่วนที่เป็นใบเป็นรูปสี่เหลี่ยม ปลายมน เรียกว่า ใบพาย ใบพายกว้างประมาณ ๘-๑๐ นิ้ว ยาว ๑๕-๑๘ นิ้ว ด้ามพายทำด้วยไม้ยาวกลึงให้กลม ต่อออกมาจากใบพายทางด้านยาว ด้ามพายยาวประมาณ ๑ เมตร พอให้ถือกำได้ด้วยมือทั้งสอง ถ้าเป็นพายที่ใช้กับเรือพระที่นั่งในกระบวนเรือพยุหยาตราจะมีด้ามยาวกว่านี้ เพราะผู้พายนั่งอยู่บนกระทงเรือซึ่งสูงจากพื้นน้ำ ทั้งต้องชูใบพายสีทองให้สูงขึ้นเพื่ออวดความงามในช่วงทอดจังหวะของการเห่ด้วย กิริยาพายเรือ เป็นอาการใช้ใบพายผลักน้ำทางด้านข้างแล้วให้พายเลยไปถึงทางด้านหลังของผู้พายซึ่งนั่งอยู่ในเรือ หันหน้าไปทางหัวเรือ เมื่อใช้พายผลักน้ำไปทางด้านหลัง ตัวเรือก็จะเคลื่อนไปทางด้านหน้า อาการใช้พายผลักน้ำเช่นนี้ เรียกว่า พาย ในการพายเรือ หากพายคนเดียวไม่มีคนช่วยตั้งหัวเรือให้ตรง เรือก็อาจจะหมุนซ้ายบ้างขวาบ้างตามกำลังแรงของการพุ้ยผลักน้ำ คนที่พายจึงต้องแต่งหัวเรือให้ตรงด้วยการ คัด หรือ วาด การพายที่ไม่ต้องคัดหรือวาดคือการพายที่ใช้ใบพายชนิดมีใบตรงปลายทั้งสองข้างของด้าม พายสลับกันทางซ้ายและขวาอย่างวิธีพายเรือบดแบบหนึ่ง
         คัด เป็นคำกริยา หมายถึงการพาย ซึ่งเมื่อจ้วงพายให้ลากน้ำมาถึงระยะตัวผู้นั่งพายแล้ว จะบิดใบพายพร้อมกับดันน้ำให้ออกห่างจากตัวเรือ หรือใช้ด้ามพายกดกับตัวเรือเพื่อช่วยให้ดันน้ำออกห่างจากตัวเรือไป เมื่อดันน้ำให้ออกห่างจากตัวเรือ เรือส่วนนั้นจะเคลื่อนไปในทิศตรงข้ามกับที่พายอยู่ ถ้าผู้พายนั่งท้ายเรือและพายลงทางด้านขวา เมื่อคัดท้ายเรือจะเคลื่อนไปทางซ้าย ทำให้หัวเรือเอนไปทางขวา ถ้าผู้พายนั่งหัวเรือพายลงทางด้านขวา เมื่อคัดหัวเรือจะเคลื่อนไปทางซ้าย ท้ายเรือจะเคลื่อนไปทางขวา การคัด จึงเป็นวิธีการแต่งทางเรือให้แล่นตรงไปตามที่ต้องการ
         วาด เป็น คำกริยา หมายถึงการพายเรือที่ทำให้เรือเคลื่อนไปในทางที่ตรงข้ามกับการคัดกริยา วาด เป็นอาการที่ผู้พายใช้ใบพายโกยน้ำเข้ามาหาตัว ถ้าผู้พายอยู่ท้ายเรือ พายลงทางด้านขวา การวาดจะทำให้ท้ายเรือเคลื่อนไปทางขวา หัวเรือก็จะเหไปทางซ้าย ถ้าผู้พายอยู่หัวเรือ พายลงทางขวา การวาดจะทำให้หัวเรือเหไปทางขวา คนพายเรือที่คัดวาดไม่เป็นจะทำให้เรือหมุนอยู่กับที่ไม่เคลื่อนไปข้างหน้า หรือไม่เคลื่อนไปตามทางที่ต้องการ บางคนจึงแก้ด้วยการพายทางขวาทีหนึ่งทางซ้ายทีหนึ่ง ซึ่งอาจไม่ใช่วิธีที่ถูกต้อง ส่วนการใช้พายที่มีใบพายตรงปลายทั้งสองข้างของด้าม พายสลับกันทางซ้ายและขวาเป็นวิธีพายเรือบดแบบหนึ่งซึ่งทำให้พายเรือไปได้โดยผู้พายไม่ต้องคัดหรือวาด
         แจว เป็นเครื่องมือแบบหนึ่งที่ใช้ทำให้เรือเคลื่อนที่ไป แจวมีลักษณะยาวปลายแหลม มีสันกลางเล็กน้อย รูปคล้ายใบมีดสองคม ปลายแจวมีที่จับ ลักษณะเป็นไม้ท่อนกลมติดขวางตัวแจว เรียกว่า หมวกแจว เรือที่ใช้แจวเป็นเรือชะล่า เรือขุด หรือเรือสำปั้น ต้องมีเสาหรือหลักติดอยู่กับตัวเรือด้านหนึ่ง สูงประมาณ ๖๐ เซนติเมตร สำหรับผูกแจว เรียกว่า หลักแจว เครื่องแจวเรือมี หูแจว เป็นเชือกทำเป็นห่วงกลมรอบวงประมาณ ๓๐ เซนติเมตร หูแจวนี้ใช้ยึดแจวไว้กับหลักแจว ด้วยวิธีการสอดไว้กับแจวแล้วคล้องบิดให้เชือกมีลักษณะเป็นรูปเลขแปด ผู้แจวเรือยืนจับแจวส่วนปลาย แล้วโยกแจวให้ผลักน้ำไปด้านหลังโดยให้หูแจวเป็นจุดฟัลครั่มในการโยกแจวนั้น การแจวเรือจะคัดวาดไม่สะดวก เรือแจวจึงต้องมีหางเสือสำหรับช่วยแต่งหัวเรือให้ตรงทาง
         กระเชียง หรือ กรรเชียง เป็นคำที่รับมาจากภาษาเขมรว่า กฺรซีง กรรเชียง เป็นพายที่ใช้ในการพาเรือให้เคลื่อนที่ไปอีกแบบหนึ่ง กระเชียงมักใช้กับเรือบดแบบมีท้ายตัด ซึ่งมักเรียกว่าเรือกระเชียง เป็นเรือที่มักมีผู้ถือหางเสือเพื่อนำเรือให้ไปได้ตรงทาง เพราะการกระเชียงไม่มีการคัดวาดอย่างการพาย เช่น นายทหารเรือนั่งเรือกระเชียงเข้าฝั่ง มหาวิทยาลัยอ๊อกซ์ฟอร์ดกับเคมบริดจ์ แข่งเรือกระเชียงซึ่งมีฝีพายแปดคน กระเชียงเป็นพายที่มีด้ามสั้นกว่าพายทั่วไปและมักมีใบพายกว้างกว่า กระเชียงต้องวางบนหูกระเชียง หูกระเชียงทำด้วยโลหะ งอเป็นรูปเกือกม้า ตรงกลางส่วนโค้งต่อเป็นแกนยาวเพื่อปักติดไว้กับแคมเรือ เมื่อพาดกระเชียงไว้บนหูกระเชียงแล้ว จะสามารถใช้หูกระเชียงเป็นจุดฟัลครั่ม โยกกระเชียงให้พุ้ยน้ำทำให้เรือเคลื่อนที่ไปได้ กระเชียงเป็นการพายเรือถอยหลัง ผู้กระเชียงจะนั่งหันหลังไปทางทิศที่จะไป และต้องกระเชียงทั้งด้านซ้ายและขวาของเรือพร้อมๆกัน
         ถ่อ เป็นเครื่องมือที่ใช้สำหรับพาเรือใหญ่หรือแพให้เคลื่อนที่ไปในตามลำน้ำ ถ่อ คือลำไม้ไผ่หรือไม้รวก ขนาดพอเหมาะที่ผู้ถ่อจะกำได้ถนัด และมีความยาวถึงพื้นแม่น้ำลำคลอง ปลายด้านบนของถ่อมักเสียบไม้เป็นรูปโค้งเพื่อให้สอดรับกับหัวไหล่ การถ่อ เป็นการใช้กำลังดันให้ปลายถ่อยันพื้นแม่น้ำเพื่อผลักให้เรือใหญ่หรือแพเคลื่อนไป นอกจากนี้ ถ่อยังใช้สำหรับค้ำหรือยันไม่ให้เรือหรือแพชนตลิ่งหรือชนกิ่งไม้ข้างตลิ่งด้วย